ლეგენდა და ისტორია
გადმოცემის თანახმად, XVI-XVIII საუკუნეებში, როდესაც ახალციხიდან და სამცხე-ჯავახეთიდან დევნილი ებრაული ოჯახები ლეჩხუმის მთებში შემოვიდნენ, ისინი ამ ადგილს ღამით, მთვარის შუქზე მიადგნენ.
ებრაულ ენაზე „ლაილა“ (Laila) ნიშნავს ღამეს, ხოლო ქართული სუფიქსი „ში“ აღნიშნავს ადგილმდებარეობას (შიგნით). ასე წარმოიშვა სახელი ლაილაში — „ღამეში / მთვარიან ღამეს აღმოჩენილი ადგილი“.
„ლაილაში ქართული და ებრაული კულტურების შეხვედრისა და ჰარმონიული შერწყმის ცოცხალი მაგალითია.“
ძმური კავშირი
საუკუნეების მანძილზე ლაილაშში გვერდიგვერდ ცხოვრობდნენ ქართველები, ებრაელები, სომხები და ბერძნები. XX საუკუნის დასაწყისში სოფელში თითქმის თანაბარი რაოდენობის ქართული და ებრაული ოჯახი სახლობდა.
ებრაელი მოსახლეობა ცნობილი იყო როგორც ნიჭიერი ხელოსნები, ვაჭრები და მიწათმოქმედნი. სოფელში მოქმედებდა სინაგოგა, ხოლო მეზობლები ერთად აღნიშნავდნენ როგორც ქართულ, ისე ებრაულ დღესასწაულებს.
მსოფლიო მნიშვნელობის ხელნაწერი
ლაილაშის ბიბლია წარმოადგენს ეტრატზე შესრულებულ უნიკალურ ებრაულ ხელნაწერს, რომელიც შედგება 169 ფურცლისგან. იგი შეიცავს მოსეს ხუთწიგნეულს, მასორასა და განმარტებებს.
მსოფლიოში ამ ტიპის მხოლოდ 3-4 ხელნაწერია შემორჩენილი. იგი XX საუკუნის 30-იან წლებში აღმოაჩინეს და დღეს დაცულია საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში, თბილისში.
ხუროთმოძღვრება
ლაილაში წარსულში ლეჩხუმის ერთ-ერთ მთავარ სავაჭრო-ეკონომიკურ ცენტრს წარმოადგენდა. სოფლის სასაფლაოზე დგას XIX საუკუნის დასაწყისის დარბაზული ტიპის წმინდა გიორგის ეკლესია და სამრეკლო.
ასევე შემორჩენილია ისტორიული სინაგოგის ნაშთები და ძველი სავაჭრო დუქნები, რომლებიც მოწმობენ სოფლის მდიდარ ურბანულ წარსულს.
